Op 17 oktober 2025 promoveerde ik, dr. Louise Pigeaud, aan de Erasmus Universiteit met mijn proefschrift ‘Uncorking a Healthier Generation – Prevention of adolescent alcohol use and intoxication’. Mijn onderzoek voerde ik uit in het Reinier de Graaf ziekenhuis bij Stichting Jeugd en Alcohol. Ik kijk terug op een hele bijzondere en leerzame periode, waarin ik mijn onderzoek combineerde met mijn coschappen en mijn eerste baan als ANIOS kindergeneeskunde. Juist de combinatie van klinische praktijk en onderzoek, samen met een onderwerp dat zich niet beperkt tot de ziekenhuismuren, maakte het zo ontzettend interessant.
Door: Louise Pigeaud
Waarom is alcoholgebruik onder jongeren zo’n probleem?
Alcoholgebruik onder jongeren vormt een belangrijk volksgezondheids- en maatschappelijk probleem, met name in Europa. Volgens de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft Europa wereldwijd het hoogste percentage alcoholgebruik onder adolescenten (15-19 jarigen). In Nederland gaf 65,8% van de 15- en 16-jarigen aan in het afgelopen jaar alcohol te hebben gedronken.
Dit percentage is zorgwekkend, omdat wij weten dat alcoholgebruik tussen de 10 en 24 jaar een belangrijke bijdrage levert aan het verlies van gezonde levensjaren (disability-adjusted life years). Verder hangt vroeg beginnen met alcohol sterk samen met een verhoogde kans op alcoholafhankelijkheid of -misbruik later in het leven. Ook weten we dat alcoholgebruik op de lange termijn geassocieerd is met meer dan 200 aandoeningen en ziekten en er geen ‘veilige’ ondergrens bestaat voor de gezondheid.
Preventie van alcoholgebruik en intoxicaties bij jongeren is daarom een essentieel aandachtspunt voor beleid en gezondheidszorg. Ondanks talloze preventieve inspanningen blijft alcoholgebruik onder adolescenten een belangrijk probleem. In vergelijking met volwassenen drinken jongeren over het algemeen minder vaak, maar bij gelegenheden dat zij wél drinken, consumeren zij grotere hoeveelheden alcohol in één keer. Dit patroon staat bekend als binge-drinken.
Trendanalyses
In mijn proefschrift definieer ik adolescenten als jongeren onder de 18 jaar, voor wie alcoholgebruik in Nederland verboden is. In 2014 werd de wettelijke leeftijdsgrens voor alcohol verhoogd van 16 naar 18 jaar, in combinatie met de preventieve NIX18-campagne. Ondanks de afname van de alcoholconsumptie onder de Nederlandse adolescenten, daalde het aantal ziekenhuisopnames vanwege alcoholintoxicatie nog niet. Wel zagen we dat jongeren met een alcoholintoxicatie gemiddeld ouder waren na de wetswijziging.
Daarnaast nam het drugsgebruik onder deze groep toe, waarbij cannabis het meest gebruikte middel bleek. Het Trimbos-instituut stelt echter, na uitvoerig kwantitatief en kwalitatief onderzoek, dat de verhoging van de wettelijke leeftijdsgrens niet heeft geleid tot meer drugsgebruik onder 16- en 17-jarigen. Deze combinatie van alcohol en drugs in de ziekenhuispopulatie kan verklaren waarom het aantal opnames niet afneemt, ondanks een daling in alcoholgebruik onder Nederlandse jongeren. Dit wijst erop dat de groep jongeren met alcoholintoxicaties mogelijk een steeds risicovoller profiel heeft.
Psychologische problematiek en risicogedrag ‘
De Health Behaviour in School-aged Children-studie laat de afgelopen jaren een duidelijke toename zien van emotionele problemen en een verslechterende mentale gezondheid onder Nederlandse middelbare scholieren, met name bij meisjes. In mijn proefschrift bleek dat 43,9% van de adolescenten met acute alcoholintoxicatie op de nazorg alcoholpolikliniek in het Reinier de Graaf ziekenhuis al een gediagnosticeerde psychische stoornis had, meestal ADHD of depressie. Van de jongeren zonder eerdere diagnose vertoonde 15,1% klinische signalen van nog niet herkende psychische problematiek. Deze bevindingen onderstrepen het belang van nazorg, niet alleen voor vroegsignalering en verwijzing, maar ook om herhaalde ziekenhuisopnames en toekomstig overmatig alcoholgebruik te voorkomen.
Bovendien vertoonden adolescenten met alcoholintoxicatie ook vaker ander risicogedrag, zoals roken, middelengebruik en seksuele activiteit, vergeleken met leeftijdsgenoten. Aanvankelijk hadden deze adolescenten hogere percentages alcoholgebruik en dronkenschap dan hun Nederlandse leeftijdsgenoten. Opvallend is dat hun alcoholgebruik tijdens het nazorgtraject significant afnam, met minder binge-drinken dan in de algemene populatie.
Bijna de helft van deze jongeren had een familiegeschiedenis van alcohol- of middelenmisbruik, waarbij we weten dat dit het risico vergroot op vergelijkbaar gedrag en op het ontwikkelen van psychische problemen. Gebaseerd op deze cijfers kunnen we stellen dat deze populatie risico loopt op alcoholgerelateerde problematiek. Daarnaast lijkt het preventieve programma na alcoholintoxicatie bij te dragen aan de vermindering van alcoholgebruik door adolescenten, met name binge-drinken. Het aanbieden van psychosociale interventies aan personen met risicovol of schadelijk alcoholgebruik is dan ook één van de pijlers van de ‘WHO Global alcohol action plan’ (zie kader).
In mijn proefschrift bleek dat 43,9%van de adolescenten met acute alcoholintoxicatie op de nazorg alcoholpolikliniek in het Reinier de Graaf ziekenhuis al een gediagnosticeerde psychische stoornis had
WHO Global alcohol action plan
Alcoholmisbruik is één van de belangrijkste vermijdbare oorzaken van sterfte en draagt wereldwijd jaarlijks bij aan circa drie miljoen overlijdens. Als reactie hierop heeft de WHO de zogenoemde ‘Best Buys’-strategie ontwikkeld om schadelijk alcoholgebruik terug te dringen. Er zijn vijf kosteneffectieve pijlers om dit te bereiken, namelijk: het verhogen van accijnzen, het beperken of verbieden van alcoholreclame, het verminderen van de beschikbaarheid van alcohol, het handhaven van wetgeving tegen rijden onder invloed en het aanbieden van psychosociale interventies aan personen met risicovol of schadelijk alcoholgebruik.
Alcoholpreventie in de sportwereld
De sportwereld is een sector die bekend staat om de lage naleving van leeftijdscontroles en veel betrokkenheid van de alcoholindustrie (denk aan bardeals en alcoholmarketing langs de lijn). Dit maakt sportverenigingen een risicovolle omgeving voor alcoholgebruik onder jongeren.
We hoopten dat sportende adolescenten gevoelig zouden zijn voor onderzoeksresultaten die de negatieve impact van alcoholgebruik op atletische prestaties benadrukken. Daarom keken we binnen ons onderzoek naar verhoogde creatinine kinase (CK)-waarden bij Nederlandse adolescenten met een alcoholintoxicatie. Verhoogde CK-waarden (meer dan 5 keer hoger dan de normaalwaarde) wijzen op de diagnose rhabdomyolyse (acute spiervezelschade).
We vonden dat 60% van deze patiënten verhoogde CK-spiegels had, en 4,4% tekenen van rhabdomyolyse vertoonden. Door deze bevindingen te delen tijdens bartrainingen en preventieve events op sportverenigingen, hopen we bij te dragen aan het verminderen van alcoholconsumptie in de sportwereld. Ons advies is om alcoholreclame in de sportsector te verbieden en om de handhaving van leeftijdscontroles te versterken. Dit in verband met de dalende nalevingspercentages van leeftijdscontroles onder jongeren.
Redenen van alcoholgebruik jongeren < 18 jaar
Het meest uitgebreide onderzoek uit mijn proefschrift focust zich op wat de redenen zijn voor Europese jongeren om alcohol te drinken, zodat wij hier met preventie goed op kunnen inspelen. In dit onderzoek naar drinkmotieven zijn 52.141 scholieren (15-16 jaar) uit 16 Europese landen (Denemarken, Estland, Finland, Duitsland, Griekenland, IJsland, Italië, Letland, Litouwen, Nederland, Noorwegen, Polen, Portugal, Roemenië,
Zweden en Spanje) betrokken. Van degenen die alcohol dronken in het afgelopen jaar (n = 34.295), werden drie belangrijke drinkmotieven geïdentificeerd:
- 1) stemming-verbeterende en sociale motieven
- 2) coping-motieven
- 3) conformiteitsmotieven.
In alle 16 landen waren stemming-verbeterende en sociale motieven het meest voorkomend. Dit suggereert dat alcoholpreventiestrategieën die zich richten op deze motieven in heel Europa effectief zouden kunnen zijn.
Daarnaast werd er een statistisch significante positieve correlatie gevonden tussen alcoholintoxicatie en stemming-verbeterende en sociale motieven. Het beperken van alcoholreclame speelt dus een belangrijke rol omdat de alcoholindustrie de band tussen alcohol en gezellige, feestelijke momenten in stand wil houden. Beperking of zelfs een verbod op dergelijke alcoholmarketing is daarom cruciaal.
‘ Op de nazorgpolikliniek stelden veel ouders vragen over strategieën om alcoholgerelateerde grenzen te stellen. Dit onderstreept de behoefte aan toegankelijke informatie om ouders te informeren en ondersteunen met alcoholgerelateerde opvoedingsstrategieën
Interviews met jongeren op de alcoholpolikliniek
Aan jongeren op de alcoholpolikliniek hebben wij gevraagd om extra informatie zodat wij hun drinkmotieven begrijpen. Maar ook om vanuit hun perspectief te horen hoe alcoholpreventie ingezet zou moeten worden in hun leeftijdsgroep.
We ontdekten dat adolescenten vooral ‘s avonds en ‘s nachts drinken in een sociale omgeving met vrienden, gedreven door sociale en stemming-verbeterende drinkmotieven. Ze gebruiken vaak sterke drank, soms gemengd met frisdrank, in grote hoeveelheden tegelijk. Bijna alle jongeren gaven aan niet te weten wat een standaardeenheid alcohol is. Ook vertelden ze gemakkelijk toegang te hebben tot alcohol, ondanks het feit dat ze minderjarig waren. Hun alcoholintoxicatie resulteerde vaak in braken, bewusteloosheid en ambulancetransport naar de Spoedeisende Hulp met soms ook secundaire verwondingen.
Op de nazorgpolikliniek stelden veel ouders vragen over strategieën om alcoholgerelateerde grenzen te stellen. Dit onderstreept de behoefte aan toegankelijke informatie om ouders te informeren en ondersteunen met alcoholgerelateerde opvoedingsstrategieën. Hierbij kregen ouders uitleg over het feit dat scholieren die meer steun, toezicht en duidelijke regels van hun ouders ervaren, minder alcohol drinken. Verder werd de rol van ouders ook besproken, aangezien we weten dat de voorbeeldfunctie van ouders ook een belangrijke rol speelt (zie ook de overheidscampagne ‘Zien drinken, doet drinken’).
Een veelvoorkomend thema onder adolescenten was het onvermogen om te herkennen wanneer ze dronken raakten, waarbij ze vaak blackoutervaringen beschreven. Dit maakte het moeilijk voor hen om tijdig te anticiperen op hun intoxicatie, wat een kritieke factor voor preventie benadrukt. De deelnemende adolescenten adviseerden beter onderwijs over alcohol, strengere reclameregels en betere handhaving van alcoholwetten om alcoholintoxicaties en de negatieve effecten van alcohol te helpen verminderen binnen hun generatie.
Kernpunten
- Europese jongeren drinken vooral alcohol omdat zij dit associëren met positieve ervaringen, zoals plezier hebben op feestjes of het vieren van speciale momenten. Het idee dat je alcohol nodig hebt om er een leuke avond van te maken moet door middel van preventieve interventies worden ontkracht.
- Adolescenten met een alcoholintoxicatie vertonen ook op andere vlakken risicovoller gedrag ten opzichte van de Nederlandse referentiepopulatie.
- Adolescenten die een alcoholintoxicatie hebben doorgemaakt, geven aan na de poliklinische follow-up minder alcohol te drinken en minder te binge-drinken. Zelfs minder ten opzichte van de Nederlandse referentiepopulatie.
- Adolescenten ervaren een onvermogen om te herkennen wanneer ze dronken raken, waarbij ze een blackout-ervaring beleven.
- Adolescenten die een alcoholintoxatie hebben doorgemaakt adviseerden voor alcoholpreventie vooral beter onderwijs over alcohol, strengere reclameregels en betere handhaving van alcoholwetten.
- Alcoholpreventie voor jongeren is een strijd tegen een veelkoppig monster.
